شرح مختصر احوال ، آثار و خدمات عبد الغفار خان نجم الدّوله رياضيدان ، آمارشناس ، منجّم ، جمعيّت‌شناس و پژوهشگر اجتماعى پيشرو كشور ما ، حتّى ، در تاريك‌ترين ادوار حيات خود ، از نعمت وجود مردان سترگ محروم نبوده ، و راز اصلى جاودانگى ملّت بزرگ ايران در همين نكته نهفته است . در اين نوشته ، شرح احوال و آثار يكى از دانشوران طراز اوّل عصر قاجار ارائه مىشود كه متأسفانه قدر و منزلت او ، آن‌گونه كه شايد ، شناخته نشده است . وى حاج ميرزا عبد الغفّار نجم الملك ( يا نجم الدّوله ) است كه به مناسبت تبحّرش در رياضيات و هندسه ، گاه از او ، با نام مهندس نجم الدّوله نيز ياد مىشود . شرح مختصر احوال 1 عبد الغفّار خان نجم الدّوله ، به سال 1255 ه . ق . ( و به روايتى 1259 ه . ق . ) 2 ، در اصفهان در خاندانى كه به علم و دانش شهره بود ، پا به عرصهء وجود گذاشت . پدر وى ، ملّا على محمّد اصفهانى ( فرزند محمّد حسين ) ، از اجلّهء فضلاى دوران و از زمرهء مفاخر علمى مسلّم شهر اصفهان - بلكه ايران - محسوب مىشد تا آنجا كه مؤلّف مرآت البلدان از او به عنوان « فحل « 1 » فاضل و عالم اوحد « 2 » » ياد كرده است . ملّا على به سال 1215 ه . ق . در اصفهان‌زاده شد و به مناسبت سكونتش در « محلّهء نو » اين شهر ، به « محلّه‌نويى » نيز شهرت يافت . 3 ملّا على محمّد ، در همهء علوم قديم از منقول و معقول - و حتّى علوم غريبه - مهارتى تمام حاصل كرده و به ويژه در نجوم و رياضيّات قديم - از حساب و جبر و مقابله و هندسه و هيئت - تذكر : اعداد بدون پرانتز نشانهء ارجاع به پانوشت و اعداد داخل پرانتز علامت ارجاع به پىنوشت‌هاى پايان بخش اوّل است .

--> ( 1 ) . . . . . نيك دانا ، دلير و نيرومند . ( فرهنگ معين ) . ( 2 ) . يگانه ، تنها ، بىهمتا